Παρασκευή, Αυγούστου 19, 2005
Παράδοση και εξέλιξη:
Συνυπάρχουσες ή αντιφατικές δυνάμεις;
[Την ερώτηση αυτή μας είχε θέσει κάποτε ο φιλόλογος για να τη συζητήσουμε στη τάξη. Δεν θυμάμαι επακριβώς τι είχα πει, πάντως η διατύπωση σίγουρα θα ήταν πρόχειρη (προφορικός λόγος, γαρ). Σήμερα ξανασκεφτόμουν αυτή την ωραία ερώτηση και είπα να κάτσω να εντοπίσω ποια είναι η άποψή μου και να τη καλοδιατυπώσω. Πιστεύω ότι το θέμα είναι ενδιαφέρον και αξίζει συζήτηση.]
Μας ζητείται να αποφανθούμε αν η παράδοση και η εξέλιξη είναι συνυπάρχουσες ή αντιφατικές δυνάμεις. Προτού δώσουμε μια απάντηση, καλό είναι να ορίσουμε τις τέσσερις αυτές έννοιες.
Συνυπάρχοντα λέγονται δύο - ή περισσότερα - στοιχεία όταν μπορούν όλα να υπάρχουν μαζί, ταυτόχρονα, σε ένα άτομο/ομάδα/κοινωνία, δίχως το ένα να εμποδίζει το άλλο.
Αντιφατικά λέγονται δυο στοιχεία όταν μεταξύ τους υπάρχει ασυμφωνία, το ένα ισοδυναμεί με την άρνηση του άλλου, και η ταυτόχρονη ύπαρξη τους σε ένα άτομο σημαίνει ότι το άτομο είναι νοητικά ανισόρροπο, σε μια ομάδα προδίδει το πνεύμα της ομάδας και σε μια κοινωνία προκαλεί έριδες και διαφωνίες.
Παράδοση (πολιτιστική, θρησκευτική, κοινωνική κ.ά.) είναι ένα σύνολο αξιών, επιλεγμένων μέσα από τα χρόνια, συνηθειών παλαιότερων εποχών και γενικότερα, νοοτροπιών και τρόπων ζωής, τα οποία διασώζονται από γενιά σε γενιά και διατηρούνται ζωντανά από ανθρώπους οι οποίοι τα αγαπούν και πιστεύουν σε αυτά. Το σύνολο αυτό, που λέγεται παράδοση, σπάνια διευρύνεται, όταν μάλιστα γίνεται αυτό, γίνεται με βάση συγκεκριμένες φόρμες που υπάρχουν μέσα στην ίδια τη παράδοση. Κυρίαρχο χαρακτηριστικό της, λοιπόν, είναι ότι δεν παρουσιάζει «ασυνέχειες», ότι το κάθε στοιχείο της είναι συνδεδεμένο με κάποιο άλλο.
Η εξέλιξη (τεχνολογική, κοινωνική, πολιτιστική) είναι ένα πράγμα ρευστό. Θα μπορούσε να ταυτιστεί με την έννοια της αλλαγής. Είναι, πιο συγκεκριμένα, η απαξίωση των παλιών τρόπων σκέψης, η εγκατάλειψη παλιών συνηθειών, μεθόδων εργασίας, η απόρριψη ιδεών ή αξιών, αλλά, ταυτόχρονα, η αντικατάστασή τους από άλλα, καινούρια στοιχεία, στο πλαίσιο της κριτικής αναθεώρησης των προαναφερθέντων.
Πρέπει να μελετήσουμε εάν αυτές οι δυο δυνάμεις μπορούν να συνυπάρξουν ή εάν η μια πνίγει την άλλη.
Εκ πρώτης όψεως, οι δυο δυνάμεις είναι αντίρροπες, και αντιπαλεύουν. Πλήθος στοιχείων συνηγορούν σ’ αυτό. Η παράδοση στοχεύει στη συντήρηση, η εξέλιξη στην επανάσταση. Η παράδοση συνδέεται με τα γηρατειά, η εξέλιξη με τα νιάτα. Η παράδοση υποστηρίζει το γνωστό και το σίγουρο, η εξέλιξη οραματίζεται το νέο και το καλύτερο. Η παράδοση εκφράζει το αίσθημα ικανοποίησης με τα κεκτημένα, η εξέλιξη εκφράζει την επιθυμία για περισσότερα... ο κατάλογος συνεχίζεται ανεξάντλητος.
Όλα αυτά είναι ικανά να πείσουν το βιαστικό ότι: «Παράδοση και εξέλιξη είναι αντιφατικές έννοιες άρα δεν μπορούν να συνυπάρχουν». Όμως, μια τέτοια παράθεση παραδειγμάτων (που, σ’ αυτή τη μορφή θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν από κάποιον για να δογματίσει εκατέρωθεν) αδυνατούμε να δούμε το εξής απλό: Η φύση, ή καλύτερα, η ανθρωπότητα, χρειάζεται και τα δύο. Φανταστείτε ένα κόσμο χωρίς εξέλιξη, ο άνθρωπος θα ζούσε ακόμα στα σπήλαια. Φανταστείτε ένα κόσμο δίχως παράδοση, ο άνθρωπος δεν θα άφηνε τίποτα πίσω του για τους επόμενους, και η ανθρωπότητα θα εξελισσόταν ανεξέλεγκτα. Είναι το γινγκ και το γιανγκ. Αυτό βέβαια ενισχύει την άποψη ότι πρόκειται για δύο άκρως αντίθετα πράγματα. Όμως αποδεικνύει περίτρανα ότι είναι οι δύο ρυθμιστές, βάσει των οποίων πορεύεται η ανθρωπότητα. Η ύπαρξη και των δύο φέρνει την ισορροπία, η έλλειψη του ενός αργά ή γρήγορα φέρνει τη καταστροφή. Η ανθρωπότητα περπατά σε τεντωμένο σκοινί και η παράδοση με την εξέλιξη είναι τα δυο αντίβαρα στερεωμένα στο κοντάρι της. Άρα συνυπάρχουν και αντιτίθενται ταυτόχρονα.
Μας ζητείται να αποφανθούμε αν η παράδοση και η εξέλιξη είναι συνυπάρχουσες ή αντιφατικές δυνάμεις. Προτού δώσουμε μια απάντηση, καλό είναι να ορίσουμε τις τέσσερις αυτές έννοιες.
Συνυπάρχοντα λέγονται δύο - ή περισσότερα - στοιχεία όταν μπορούν όλα να υπάρχουν μαζί, ταυτόχρονα, σε ένα άτομο/ομάδα/κοινωνία, δίχως το ένα να εμποδίζει το άλλο.
Αντιφατικά λέγονται δυο στοιχεία όταν μεταξύ τους υπάρχει ασυμφωνία, το ένα ισοδυναμεί με την άρνηση του άλλου, και η ταυτόχρονη ύπαρξη τους σε ένα άτομο σημαίνει ότι το άτομο είναι νοητικά ανισόρροπο, σε μια ομάδα προδίδει το πνεύμα της ομάδας και σε μια κοινωνία προκαλεί έριδες και διαφωνίες.
Παράδοση (πολιτιστική, θρησκευτική, κοινωνική κ.ά.) είναι ένα σύνολο αξιών, επιλεγμένων μέσα από τα χρόνια, συνηθειών παλαιότερων εποχών και γενικότερα, νοοτροπιών και τρόπων ζωής, τα οποία διασώζονται από γενιά σε γενιά και διατηρούνται ζωντανά από ανθρώπους οι οποίοι τα αγαπούν και πιστεύουν σε αυτά. Το σύνολο αυτό, που λέγεται παράδοση, σπάνια διευρύνεται, όταν μάλιστα γίνεται αυτό, γίνεται με βάση συγκεκριμένες φόρμες που υπάρχουν μέσα στην ίδια τη παράδοση. Κυρίαρχο χαρακτηριστικό της, λοιπόν, είναι ότι δεν παρουσιάζει «ασυνέχειες», ότι το κάθε στοιχείο της είναι συνδεδεμένο με κάποιο άλλο.
Η εξέλιξη (τεχνολογική, κοινωνική, πολιτιστική) είναι ένα πράγμα ρευστό. Θα μπορούσε να ταυτιστεί με την έννοια της αλλαγής. Είναι, πιο συγκεκριμένα, η απαξίωση των παλιών τρόπων σκέψης, η εγκατάλειψη παλιών συνηθειών, μεθόδων εργασίας, η απόρριψη ιδεών ή αξιών, αλλά, ταυτόχρονα, η αντικατάστασή τους από άλλα, καινούρια στοιχεία, στο πλαίσιο της κριτικής αναθεώρησης των προαναφερθέντων.
Πρέπει να μελετήσουμε εάν αυτές οι δυο δυνάμεις μπορούν να συνυπάρξουν ή εάν η μια πνίγει την άλλη.
Εκ πρώτης όψεως, οι δυο δυνάμεις είναι αντίρροπες, και αντιπαλεύουν. Πλήθος στοιχείων συνηγορούν σ’ αυτό. Η παράδοση στοχεύει στη συντήρηση, η εξέλιξη στην επανάσταση. Η παράδοση συνδέεται με τα γηρατειά, η εξέλιξη με τα νιάτα. Η παράδοση υποστηρίζει το γνωστό και το σίγουρο, η εξέλιξη οραματίζεται το νέο και το καλύτερο. Η παράδοση εκφράζει το αίσθημα ικανοποίησης με τα κεκτημένα, η εξέλιξη εκφράζει την επιθυμία για περισσότερα... ο κατάλογος συνεχίζεται ανεξάντλητος.
Όλα αυτά είναι ικανά να πείσουν το βιαστικό ότι: «Παράδοση και εξέλιξη είναι αντιφατικές έννοιες άρα δεν μπορούν να συνυπάρχουν». Όμως, μια τέτοια παράθεση παραδειγμάτων (που, σ’ αυτή τη μορφή θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν από κάποιον για να δογματίσει εκατέρωθεν) αδυνατούμε να δούμε το εξής απλό: Η φύση, ή καλύτερα, η ανθρωπότητα, χρειάζεται και τα δύο. Φανταστείτε ένα κόσμο χωρίς εξέλιξη, ο άνθρωπος θα ζούσε ακόμα στα σπήλαια. Φανταστείτε ένα κόσμο δίχως παράδοση, ο άνθρωπος δεν θα άφηνε τίποτα πίσω του για τους επόμενους, και η ανθρωπότητα θα εξελισσόταν ανεξέλεγκτα. Είναι το γινγκ και το γιανγκ. Αυτό βέβαια ενισχύει την άποψη ότι πρόκειται για δύο άκρως αντίθετα πράγματα. Όμως αποδεικνύει περίτρανα ότι είναι οι δύο ρυθμιστές, βάσει των οποίων πορεύεται η ανθρωπότητα. Η ύπαρξη και των δύο φέρνει την ισορροπία, η έλλειψη του ενός αργά ή γρήγορα φέρνει τη καταστροφή. Η ανθρωπότητα περπατά σε τεντωμένο σκοινί και η παράδοση με την εξέλιξη είναι τα δυο αντίβαρα στερεωμένα στο κοντάρι της. Άρα συνυπάρχουν και αντιτίθενται ταυτόχρονα.
Tero
 |
|
 |
